است ؛ و موجودات مظاهر اين روح اعظمند . « 1 » اين يك مطلب اساسى بود كه ما در حول شرح اين فصل بيان نموديم * * * امداد و تجليات حق على الدوام شامل حال ممكنات است . اين امداد و تجلى و امر الهى واحد بالذات است . « 2 » تعدد و تكثر آن اعتبارى است . « وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ » . تعينات و تكثرات و حدود ناشى از قوابل متعدده شامل اين امر وحدانى الهى مىشود ، كه به تبع قوابل ، متعدد و متكثر مىشود ، و متصف بتقدم و تأخر و شدت و ضعف و كمال و نقص ، حدوث و قدم مىگردد ؛ ولى اين امر باعتبار اصل وجود ، محصور در اطلاق و تقييد و اسم و صفت و ساير انحاء تعلقات نمىشود . تمام احكامى كه اعيان به آن احكام متصف مىشوند ، بعد از تجلى اين نور سعى و احاطى حق حاصل مىشود . اعيان ممكنات ، چون باعتبار ذات ناقص الهوية بلكه معدوم صرف‌اند ، در بقاء وجودى احتياج بمدد الهى دارند ، در جميع آنات بايد اين فيض وجودى سارى در اعيان باشد . اگر امداد الهى طرفة العينى قطع شود ، عالم بفناء و هلاك اصلى خود رجوع مىنمايد . حكم عدمى لازم عين ثابت ممكنات است . وجود ، امرى عارض و ظاهر بر حقايق اعيانست . « و اذا تبين هذا فنقول على سبيل الاجمال و الاختصار » : سالك در هر آنى از آنات وجودى ، يا مغلوب حكم تفرقه و كثرت است ، و يا قلب سالك محكوم به حكم وحدت و صفت غالبه است ، كما اينكه در مقام تجلى

--> ( 1 ) . رجوع شود به تفسير عارف كامل ، صدر الملة و الدين صدر الدين قونيوى ، « چاپ حيدرآباد دكن ، 1309 ه ق ، ص 179 تا 186 » . ( 2 ) . امر بر دو قسم است : تكوينى و تشريعى . امر تشريعى حق على التحقيق متعدد است . مثل امر به صلات و صوم و حج و ساير عبادات . بنا بر مذاق برخى از علماى اصول ، هر عبادتى باعتبار اجزاء منحل باوامر متعدد متكثر مىشود ، ناچار امرى كه واحد است و تكثر بر نمىدارد ، امر تكوينى حق است ، كه از آن تعبير بوجود منبسط و تجلى سارى و كلمة كن الوجودية و نفس رحمانى و حقيقت محمديه و ساير القاب و اسما شده است .